بدن انسانى چيست ؟ ) اين احتمال را ترجيح داده است كه همان قلب باشد ، به اين معنا كه قلب مركز همه ادراكات و شعور باشد و دماغ تنها جنبه ابزار را داشته باشد ، ( همانطور كه چشم آلت بينايى و گوش آلت شنوايى است ولى آن عضوى كه مىبيند و مىشنود قلب است ) ، پس همه ادراكات از قلب است و دماغ واسطه درك است . در اينجا به تفسير آيه مورد بحث برگشته و مىگوئيم : جمله * ( « وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ » ) * خالى از مجاز عقلى نيست ، براى اينكه ظاهر كلمه « لكن » كه اعراض از مؤاخذه در بعضى از اقسام سوگند يعنى از سوگند به لغو به بعضى ديگر است ، اين است كه خود آن بعض ديگر را ذكر كند و نكرده ، بلكه اثر شكستن آن سوگند را كه همان « اثم » ( گناه ) باشد ذكر نمود ، و اين خود مجاز عقلى و اعراض در اعراض است و اشاره است به اينكه خداى سبحان تنها با قلب انسانها كار دارد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 1 » و نيز فرموده : « وَلكِنْ يَنالُه التَّقْوى مِنْكُمْ » . « 2 » و در جمله : * ( « وَاللَّه غَفُورٌ حَلِيمٌ » ) * اشاره اى است به اينكه قسم اول سوگند هم كه همان سوگندهاى لغو بود ، كراهت دارد و سزاوار نيست از مؤمن سر بزند هم چنان كه در جاى ديگر نيز از مطلق « لغو » نهى كرده و فرموده « قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ، وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ » . « 3 » « * ( لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ) * . . . » كلمه « يؤلون » مضارع از مصدر ايلاء باب افعال است ، كه ثلاثى آن ، يعنى ماده اصليش « اليه » است كه به معناى سوگند است ، چيزى كه هست در زبان شرع بيشتر در يك قسم سوگند استعمال مىشود ، و آن اين است كه شوهرى از در خشم و به منظور ضرر رساندن به همسرش سوگند بخورد كه ديگر نزد او نرود ، و منظور از ايلاء در آيه نيز همين سوگند است ، و كلمه « تربص » به معناى انتظار ، و كلمه « فىء » كه مصدر فعل « فاؤوا » است به معناى برگشتن است .

--> ( 1 ) خداوند حساب شما را تنها با آنچه كه در دلهايتان هست ، مىرسد چه آن را اظهار كنيد و چه نكنيد . « سوره بقره ، آيه 284 » ( 2 ) خداوند منظورى از قربانى شما ندارد ، آنچه مورد نظر اوست تقواى دلهاى شما است . « سوره حج ، آيه 37 » ( 3 ) بطور يقين مؤمنان رستگارند ، همانهايى كه در نمازشان خاضع و خاشع هستند و آنها كه از لغو دورى مىجويند . « سوره مؤمنون ، آيه 1 - 2 - 3 »